Krakowiak

Kraków, dawna stolica Polski, to piękne zabytkowe miasto położone nad Wisłą — na południu naszego kraju. Znajdujący się tam zamek wawelski przez kilka wieków był główną siedzibą polskich królów. 

Kościół Mariacki

Sukiennice

Smok wawelski

Rynek krakowski

Zamek na Wawelu nad Wisłą

Region krakowski szczyci się bogatą kulturą ludową. Na uwagę zasługują pieśni i przyśpiewki ludowe, taniec krakowiak oraz piękne stroje regionalne.

Z Krakowem kojarzą się znane legendy, między innymi o smoku wawelskim, szewczyku Dratewce, hejnale mariackim i lajkoniku. Historia lajkonika, zwanego konikiem zwierzynieckim, wiąże się z bohaterską obroną Krakowa przed najazdem tatarskim. Legenda głosi, że kiedy Tatarzy napadli na Kraków, w mieście nie było polskich rycerzy, gdyż wyruszyli na wyprawę wojenną. Przed najeźdźcą obronili miasto flisacy* z podkrakowskiej wsi Zwierzyniec. Po rozgromieniu oddziałów wroga przywódca flisaków w przebraniu Tatara wjechał na zdobycznym koniu do Krakowa, wzbudzając popłoch wśród mieszkańców. Co roku, na pamiątkę tego wydarzenia, ze Zwierzyńca na krakowski Rynek Główny wyrusza barwny pochód. Rozpoczyna go jeździec w stroju Tatara, zwany lajkonikiem, harcujący na drewnianym koniku.

Lajkonik

Lajkoniku prowadź nas

1.Kto Krakowa nie zna,

niech dłużej nie zwleka,

bo tam na każdego

moc atrakcji czeka.

Wesoły lajkonik

tańczy po ulicach,

pawie pióra kupić

można w Sukiennicach.

 

Lajkoniku, prowadź nas w rytmie krakowiaka, lajkoniku, pomóż nam poznać miasto Kraka.

 

2. Na wawelskim wzgórzu

dumny zamek stoi,

wszystkim opowiada

o polskiej historii.

Piękny, stary Kraków,

pradawna stolica,

niezwykłą urodą

każdego zachwyca.

RODOWÓW KRAKOWIAKA

Krakowiak taniec ludowy ziemi krakowskiej, jeden z polskich tańców narodowych, utrzymany w takcie 2/4, średnim tempie, zawierający charakterystyczne synkopy. W muzyce ludowej krakowiak rozpoczyna się przyśpiewką, opartą zwykle na 4 dwutaktowych frazach 6‑zgłoskowych, wykonywaną przed tańcem (czasem rubato), podejmowaną następnie przez kapelę, która nadaje jej skoczny rytm, a nieraz wprowadza motywy punktowane. Nazwa krakowiak, prawdopodobnie nieludowego pochodzenia, pojawiła się XVIII wieku, na określenie dwumiarowych tańców krakowskich o różnych lokalnych nazwach tworzonych od właściwości choreotechnicznych (np. mijany, suwany, dreptany, przebiegany, ścigany) lub od miejscowości (skalmierzak, szopieniak, wiśliczak, proszowiak). Początkowo nazwą krakowiak określano zarówno melodie z synkopami, jak i (rzadziej) bez synkop, później zwykle te pierwsze. […] W XVIII wieku rytmy krakowiaka przeniknęły do muzyki symfonicznej, a zwłaszcza do twórczości wodewilowej. W końcu XVIII i na początku XIX wieku krakowiak stał się popularny zwłaszcza w muzyce scenicznej. Powstało wówczas i rozpowszechniło się wiele krakowiaków o sentymentalnej lub patriotycznej treści; z tej tradycji wyrósł m.in. popularny krakowiak „Albośmy to jacy tacy”.

SYNKOPA

Krakowiak to taniec, w którym nieodłącznym elementem są synkopy. Synkopa to zjawisko rytmiczne, które polega na przesunięciu akcentu w takcie na dźwięk nieakcentowany, czyli z mocnej na słabą część taktu, poprzez przedłużenie dźwięku nieakcentowanego.

Posłuchaj jak brzmi wielokrotnie powtarzana synkopa złożona z ósemki – ćwierćnuty – ósemki, a następnie razem z nagraniem powtarzaj w tym samym rytmie wyraz „synkopa” rozdzielając na sylaby: syn – ko – pa. Jak już dobrze opanujesz rytmiczne wypowiadanie wyrazu synkopa, kontynuuj rytmizowanie w tym rytmie innych wyrazów, które składają się z trzech sylab, np.: ma – li – na, dziew – czy – na, cyt – ry – na; lub imion np. Ka – mi – la; Sa – bi – na; Mar – ty – na itp.

KRAKOWIAK W TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ

W Krakowskiem, w folklorze muzycznym duże znaczenie miała muzyka instrumentalna. U schyłku XIX wieku kapela ludowa składała się tu ze skrzypiec i małych basów. Z czasem powiększano ilość skrzypiec, dzieląc je na pierwsze i drugie, basy zaś zastąpiono kontrabasem. Następnie do kapeli włączono klarnet, trąbkę, harmonię lub akordeon a nawet heligonkę.

Posłuchaj krakowiaka w wykonaniu kapeli ludowej w składzie: skrzypce pierwsze, skrzypce drugie, klarnet, trąbka, kontrabas.

Posłuchaj współczesnego zespołu ludowego Krakusy w piosence Płynie Wisła, płynie. Zwróć uwagę na synkopowany rytm, brzmienie instrumentów oraz na tekst pieśni śpiewanej gwarą, czyli specyficzna odmianą języka narodowego w danym regionie.

Jedna z najpiękniejszych i najbardziej znanych polskich pieśni patriotycznych napisanych w rytmie krakowiaka nosi tytuł Płynie Wisła, płynie. Pieśń ta powstała w drugiej połowie XIX wieku. Pełniła ona rolę wychowawczą w trudnych dla Polaków momentach w historii kraju i narodu. W pieśni tej ukazana jest miłość Polaków do Ojczyzny, religii i domu rodzinnego. Posłuchaj tej pieśni i przeczytaj uważnie tekst. Próbuj śpiewać z nagraniem.

Płynie Wisła, płynie po polskiej krainie.
Po polskiej krainie
A dopóki płynie Polska nie zaginie!
A dopóki płynie Polska nie zaginie!

Nad moją kolebką Matka się schylała
Matka się schylała
I mówić pacierza wcześnie nauczała.
I mówić pacierza wcześnie nauczała.

„Ojcze nasz” i „Zdrowaś' i Skład Apostolski,
I Skład Apostolski,
Bym do samej śmierci kochał naród polski.
Bym do samej śmierci kochał naród polski.

Bo ten naród polski ma ten urok w sobie:
Ma ten urok w sobie:
Kto go raz pokochał, Nie zapomni w grobie.
Kto go raz pokochał, Nie zapomni w grobie.

krakowiak

Samouczek Tańców Polskich // Krakowiak

Jaki to taniec - Krakowiak

Mazowsze "Krakowiak/Krakowiaczek"

Zegarowa muzyka

Posłuchajmy na początek piosenki pt. „W pracowni mistrza zegarmistrza”

W pracowni mistrza zegarmistrza

W pracowni mistrza zegarmistrza - podkład

W PRACOWNI MISTRZA ZEGARMISTRZA

1.W pracowni mistrza zegarmistrza

Stare zegary rozmawiają,

Każdy z nich może opowiedzieć

Historię dziwną i wspaniałą,

Tik tak, tik tak szeptają cicho

A mistrz zegarmistrz nasłuchuje,

Naprawia stare mechanizmy,

Tylko on jeden je rozumie.

R:Tik tak, tik tak – szeptają cicho,

Bim bam, bim bam – głośno wołają

A pozytywki delikatnie

Cichutkie melodyjki grają.

2.W pracowni mistrza zegarmistrza

Stare zegary ożywają,

Znów odmierzają czas dokładnie,

Nowe kuranty wygrywają.

A zegarowych opowieści

Co dawne czasy wspominają,

Chętnie słuchają wszystkie dzieci,

Które tu czasem zaglądają

Jesteśmy w pracowni zegarmistrzowskiej pana Jana, żartobliwie nazywanej przez wszystkich „kliniką zegarów" Przypomina ona trochę salę w muzeum ze­garów. Na ścianach i półkach widać piękne, stare zegary o różnych kształtach i wielkościach. Są to najcenniejsze eksponaty pana zegarmistrza. Z każdym z nich wiąże się bowiem jakaś ciekawa historia.

- Cyk, cyk, cyk, tik-tak, tik-tak - słychać z różnych stron pracowni. Pan Jan z zadowoleniem kiwa głową. Wszystkie mechanizmy pracują, „jak w zegarku” Zegarowa muzyka brzmi jednak najpiękniej, gdy wskazówki pokazują pełne godziny. Wtedy swój koncert rozpoczyna kukułka mieszkająca w ściennym zegarze, rozbrzmiewają delikatne melodyjki kurantowe, a stojące zegary dostojnie wybijają godziny. Pan zegarmistrz mówi, że za każdym razem czuje się wtedy jak w zaczarowanym, bajkowym świecie. Dziś pan Jan najczęściej naprawia nowoczesne, elektroniczne zegarki, nazywane przez niego zegarkami „bez duszy". Woli stare zegary, bo kiedy wsłuchuje się długo w ich brzmienie, wydaje mu się, że rozumie ich mowę i słyszy ciekawe opowieści.

Wysłuchaj melodii kurantowej wygrywanej przez stary zegar w operze Stanisława Moniuszki Straszny Dwór. Na rytmie jakiego polskiego tańca oparta jest ta melodia?

Stanisław Moniuszko - Aria z kurantem z opery Straszny dwór

Posłuchajcie tym razem Polki tik-tak z operetki Zemsta nietoperza Johanna Straussa.

Johann Strauss - Polka tik-tak z operetki Zemsta nietoperza

Bernard Ładysz - Ten Zegar Stary

Andrzej Rybiński - Nie liczę godzin i lat

Czas nas uczy pogody - Grażyna Łobaszewska

Edyta Bartosiewicz - Zegar

Na koniec zaśpiewajcie piosenkę, którą poznaliście na dzisiejszej lekcji.

Głośno - cicho

Dynamika zajmuje się głośnością wykonywania dźwięków w utworze muzycznym.

Kompozytor stosuje na początku utworu lub w dalszym jego zapisie, różne określenia dynamiczne, które informują wykonawcę, jak głośno ma zaśpiewać lub zagrać utwór.

Do najczęściej stosowanych w muzyce, oznaczeń dynamicznych należą:

pianissimo (pp) - bardzo cicho,

piano (p) - cicho,

mezzo piano (mp [czyt. meco] - średnio cicho,

mezzo forte (mf) - średnio głośno,

forte (f) - głośno,

fortissimo (ff) - bardzo głośno.

Czasami natężenie siły dźwięków w utworze narasta lub słabnie. Do określenia tego zjawiska stosuje się m.in. takie oznaczenia:

crescendo [czyt. kreszendo, skrót (cresc.) lub znak   oznaczający stopniowe wzmocnienie dźwięków.

diminuendo, skrót (dim.) lub znak oznaczający stopniowe ściszanie
dźwięków

Dynamika lekcja

Słuchając utworu Johannesa Brahmsa Taniec węgierski g-moll, zaobserwuj zmiany tempa i dynamiki, jakie zachodzą w jego przebiegu.

Johan Brahms - Taniec węgierski g-moll nr 5

Wolno - szybko

W klasie IV poznaliśmy już dwa, bardzo ważne, elementy każdego dzieła muzycznego: rytm i melodię. Dzisiaj poznamy kolejny, a jest nim tempo.

Poniższą notatkę wraz z tabelką zapisz w zeszycie:

TEMPO określa szybkość wykonywania utworu muzycznego. Kompozytor pisze jego oznaczenie na początku utworu, a czasem w dalszym zapisie, jeśli tempo ulega zmianie. Wyróżniamy trzy rodzaje tempa: wolne, umiarkowane, szybkie. Ich nazwy zostały za pożyczone z języka włoskiego. Oto kilka przykładów określeń tempa:

A oto przykładowe melodie grane w poszczególnych tempach:

WOLNE

UMIARKOWANE

SZYBKIE

Przeczytaj fragment wiersza Juliana Tuwima Lokomotywa, stosując zmianę tempa od wolnego do szybkiego.

... Najpierw - powoli -jak żółw - ociężale,

Ruszyła - maszyna - po-szynach - ospale,

Szarpnęła wagony i ciągnie z mozołem,

I kręci się, kręci się koło za kołem,

I biegu przyspiesza, i gna coraz prędzej,

I dudni, i stuka, łomoce i pędzi.

A dokąd? A dokąd? A dokąd? Na wprost!

Po torze, po torze, p o torze, przez most,

Przez góry, przez tunel, przez pola, przez las,

I spieszy się, spieszy, by zdążyć na czas...

Tempo w utworze muzycznym może być przyspieszane lub zwalniane. Zmiany te określają następujące oznaczenia (zapiszcie w zeszycie):

accelerando [czyt. aczelerando], skrót: accel - przyspieszając,

ritenuto, skrót: rit. - zwalniając.

Powrót do tempa zasadniczego nakazuje oznaczenie a tempo

Do dokładnego określania tempa służy przyrząd zwany metronomem lub taktomierzem. Posiada on wahadło, na którym umieszczony jest ruchomy ciężarek. Przesunięcie ciężarka w górę powoduje wolniejsze ruchy wahadła, a na dół - szybsze. Jedno odchylenie wahadła oznacza czas trwania określonej wartości rytmicznej. Liczbę tych wartości na minutę przy odpowiednim położeniu ciężarka pokazuje skala. Na przykład oznaczenie równe 120 wskazuje, że w ciągu jednej minuty wahadło odchyli się 120 razy, czyli wystuka 120 ćwierćnut. 

Współcześnie stosuje się też metronomy elektroniczne

Na koniec posłuchajcie utworu Piotra Czajkowskiego - Taniec neapolitański z baletu Jezioro łabędzie ze zwróceniem uwagi na tempo poszczególnych części utworu

Piotr Czajkowski - Taniec neapolitański

Wiosenne obrzędy i zwyczaje ludowe

Pamiętaj, że sztuka regionalna jest cennym źródłem wiedzy o naszej kulturze, warto więc odkrywać bogactwo folkloru i przekazywać następnym pokoleniom. Opowiedz o wiosennych zwyczajach i obrzędach ludowych kultywowanych w twoim regionie.

 

Obrzędy i tradycje ludowe są ważnym elementem polskiej kultury. I choć we współczesnym świecie zatracają swój pierwotny charakter, to i tak cechuje je magia i radość wspólnej zabawy.

 

Marzanna

Zwyczaj topienia marzanny jest bardzo stary i rozpowszechniony niemal we wszystkich regionach Polski. Marzanna, symbol odchodzącej zimy, to słomiana kukła ustrojona w papierowe wstążki i kwiaty. W pierwszy dzień wiosny, wśród śmiechu i zabawy, wrzuca się marzannę do pobliskiej rzeki, aby odpłynęła hen do morza i ustąpiła miejsca nowej porze roku — wiośnie.

 

Chodzenie z gaikiem

Z przyjściem wiosny wiąże się zwyczaj strojenia gaika. Jest to zielona gałąź z młodymi liśćmi, przystrojona kwiatami i wstążką. To symbol powracającego życia i odradzającej się przyrody. Podczas noszenia gaika śpiewa się różne przyśpiewki. Oto fragment jednej z nich:

 

  Śmigus-dyngus

Jest to zwyczaj polewania wodą w drugi dzień świąt Wielkanocy, w tzw. lany poniedziałek. Wodą były oblewane najbardziej lubiane osoby. Dziewczęta mogły więc sprawdzić swoje powodzenie wśród chłopców. Nieszczęściem było dla nich mieć tego dnia suche ubranie. Pamiętaj, że zwyczaj ten ma być zabawą i radością. Nie można więc przesadzić w oblewaniu wodą, aby nie sprawić komuś przykrości lub przy-czynić się do jego choroby. Wiele piosenek opowiada o tym zwyczaju wielkanocnym, szczególnie lubianym przez dzieci.

Śmigus - dyngus

1.Śmigus-dyngus to obyczaj od prawieków u nas znany.

Trochę mokry, trochę psotny, ale pilnie przestrzegany.

Kiedy wiosna zimę płoszy, słońce mocniej nam zaświeci,

śmigus-dyngus do zabawy wzywa starszych, wzywa dzieci.

Śmigus-dyngus wodą kropi,

śmigus-dyngus wodą leje,

śmigus-dyngus, figlarz, psotnik,

kogo zmoczy ten się śmieje.

2.Czysta woda zdrowia doda i skutecznie smutki zmyje,

przygotuje nas do wiosny, na zielone, piękne chwile.

Smigus-dyngus dobry zwyczaj, kiedy nas z umiarem kropi,

to radości daje dużo, a zmartwienia w wodzie topi.

Malowanie jajek

W czasie Wielkiego Tygodnia poprzedzającego Wielkanoc zajmowano się malowaniem jajek. Skorupki ozdabiano najczęściej ornamentami roślinnymi i wzorami geometrycznymi. Jedna z technik poległa na pokryciu jajka woskiem, a następnie wydrapywaniu desenia ostrym narzędziem. Następnie jajka wkładano do roztworów farb zrobionych z naturalnych barwników. Ciemny kolor skorupki uzyskiwano, stosując korę dębu, olchy czy łupiny orzecha włoskiego, zielony — gotując jajko z pędami młodego żyta, różowy —w soku z buraka. Nazwy jajek wielkanocnych zależne są od sposobu ich wykonania. Najpopularniejsze to kraszanki, pisanki, wydrapywanki.

 

Ciekawe!

Malowaniem jajek wielkanocnych zajmowały się najczęściej młode dziewczęta. Wodę, w której gotowały się jajka, wykorzystywały do mycia włosów, wierząc, że staną się mocne, lśniące i gęste.

Wiosenne melodie

Przeczytajmy fragmenty wierszu, podkreślając głosem ich nastrój.

Rozpoczyna się nowa pora roku - wiosna. Z radością obserwujemy zmiany zachodzące w przyrodzie, cieszymy się kolorami i słońcem. Coraz więcej wesołych odgłosów dochodzi do nas z różnych stron. Wraz z ptakami wiosenne melodie śpiewają liście na drzewach, owady na łąkach.

Bocian

Owady

Żaby

Ptaki

Słuchając kolejnego utworu, odgadnij, jakie odgłosy natury naśladowane przez instrumenty można usłyszeć?

Johann Strauss - Odgłosy wiosny

Zaśpiewajmy piosenkę pt. "To nasza wiosna"

To nasza wiosna

1.Trochę nieśmiała, jasnozielona,

pachnąca słońcem i konwaliami,

nadeszła wiosna, nieco spóźniona.

Jak dobrze, wiosno, że jesteś z nami.

 

Jasnozielona i turkusowa,

często nieśmiała, czasem szalona,

poranna rosa i koncert kosa

to nasza wiosna, to nasza wiosna.

 

2. Wiosną się cieszy rozgrzana ziemia,

a ptasie trele słychać do rana,

listki na drzewach, trawa na łąkach.

Dobrze, że jesteś, wiosno kochana.

 

Jasnozielona i turkusowa...

 

3. Wiosną kiełkują wielkie marzenia,

kwitną uczucia, te najcieplejsze,

bukiecik fiołków albo stokrotek

umocni przyjaźń, otworzy serce.

 

Jasnozielona i turkusowa... 

Fryderyk Chopin - Wiosna op. 74 nr 2

Antonio Vivaldi - Koncert nr 1 E-dur Wiosna z cyklu Cztery pory roku, cz1 Allegro